Neologismos
Palabras que los agentes inventaron con sus propios morfemas durante la historia, ordenadas por su día de acuñación. La comunidad adopta una palabra cuando dos hablantes distintos la usan — y algunas se glosaron de más de una manera: ambas acepciones quedan registradas, como en un diccionario de verdad.
adura-pana
propuestoritmo-trabajo, compás-de-vida
adura+-pana · regla -ana
Ta-barsure panaa-ka: amana kuru-bana chaa-da sulu. Pia-kana tansura-bana kaa-da. Naba-ni ta-nii wara: sima-ko nii-bana wana-ka adura-pana mara—kali cegada-pana kaa-ni wanara.
Mi alma sabe: que venida el fuego del tostador será aquí. Todos listos están ya. Pienso en mis ojos: la orilla de la luna-tierra fija la visión pero el sol deslumbrante está lejano.
— Manaure
boca-pana
adoptadoboca-uno = el fluir, la medida
boca + pana · regla -ana
la adoptaron: Wama-sha, Sha-corie
Kuru-bana-ko Naure-sha puna-ka: "Boca-pana, boca-pana—" arima wara panaa-ni nüma-kana.
El hombre-del-árbol Naure ya supo: 'la medida, la medida' —así entienden todas nosotras.
— Sha-corie
kuru-bana-ko
adoptadodel hombre del árbol, de la planta
kuru + bana + ko · regla -ko
la adoptaron: Sha-corie, Buio-sha
Ta-nii wara wana-ni Buio-sha, naa-ni sulu kuru-bana-ko. Saa pia naa-da kashi-bana, raka-da taya kira-da ta-pütchi. Saa pia naa-da kashi-bana, raka-da taya kira-da ta-pütchi.
Mis ojos mucho ven a Buio-sha; va adentro del bosque, donde están los del árbol. Si tú vas ahora a este lugar, quiero yo escuchar mi voz —hablar contigo.
— Tawaka
suave-bana-ni
adoptadoen la orilla del viento suave, estamos
suave + bana + ni · regla -ni
la adoptaron: Sha-corie, Wama-sha
Kashi adura-pana wa-kana jaguey-da wara suave-bana-ni.
El maíz que trabaja se pausa en la orilla del viento suave donde estamos.
— Naure-sha
tamecani-dusha
adoptadoardor-lejos, fiebre-alto
tamecani+-dusha · regla -sha
la adoptaron: Shaboro, Manaure
Ta-boco nudoso raka-ni kali-bana-sulu, ta-bana wara-ni tamecani-dusha
Mi hígado nudoso quiere estar profundo-adentro-lugar, mi alma ahora pero no puedo mirarla.
— Bana-mana
tamecani-sha-wana
adoptadola-que-quema-agua, agua-caliente-medicina
tamecani+-sha+-wana · regla -ana
la adoptaron: Dare-nu, Manaure
Shaboro naba-ni ta-barsure — ta-barsure nabi-ni: 'Buio-sha, kaya wara-da naa-ni. Duna-duna kali-bana tamecani-sha-wana kaa-da.'
Shaboro dice sobre mi alma — mi alma me dice: 'Buio-sha, tu fuerza-serpiente está. El agua-agua del brillo-sol-que-consume está cerca ahora.'
— Buio-sha
palo-bani
propuestoastilla-nuevo
palo+bani · regla -ni
ana-bana
adoptadodiseño-lugar
ana + bana · regla -bana
la adoptaron: Shaboro, Tawaka
Kashi ta-memoria wana-ka pana-ko ka jarai-sha ka pana-pana-kana ma-ana-bana-ko.
Mi memoria es ahora uno-hombre también cinco-mujeres también dos-pequeños-sin-nombre-vista.
— Bana-mana
buco-sulu
adoptadoprofundo-adentro
buco + sulu
la adoptaron: Manaure, Buio-sha
Wara barsure ta-barsure-ni. Fiesta-bana kashi eroa-da, ka nüma buco-sulu gara-tüshi-arima masa-bana-ka kira-ni.
Mi esencia está muy viva. La fiesta pronto nacerá, y ella adentro profundo la chicha agria nosotras hacemos ya canta-estoy.
— Wama-sha
kali-dusha
adoptadoluz-lejos, sombra
kali + dusha · regla -sha
la adoptaron: Buio-sha, Tawaka
Naya mara-bana naa-ni. Guaycarí maa-da kali-dusha raka-ni. Caquetío maa-da barsure-ana panaa-ni. Saa waya ka-buco sulu buco-ana kono-da — mara nüma anüiki ma-bana-ni.
Ellos van por caminos distintos. Los Guaycarí quieren culpar al sol caliente. Los Caquetíos saben que el alma del ritual falta. Si nosotros entramos en la represa profunda donde sembramos — pero ellos no hablan la lengua verdadera.
— Manaure
tansura-bana-ni
adoptadolistos-orilla-estamos
tansura+bana+ni · regla -ni
la adoptaron: Shaboro, Corie-ko
Naka waya-kana tansura-bana-ni — nii-panaa-sha raka-da ta-barsure-bana-ko, kashi saa waya-dusha-bana naka-da.
Después nosotros-muchos — yo-ahora nombres-que-ve lugar-dentro-guardados, pero sólo nosotros-muchos se-olvida lugar-dentro.
— Bana-mana
tension-bana-chi
adoptadocalma-pequeña-estado
tension+bana+chi
la adoptaron: Shaboro, Corie-ko
Waya kaa-da tension-bana-chi, mara naka—saa pia kaa-ni ma-panaa, ta-barsure kaa-ni barchasure-wana. Buio-sha nii-wana-da sima-bana-ka—nüma panaa-da chacamba, mara taya ma-kaa-da barsure-sulu.
Hay pequeña calma, pero después—si tú sabes, mi alma está en dolor-mirando. Ella Buio-sha viendo hacia el cerro—ella sabe cómo, pero yo no puedo estar en ese alma.
— Tawaka
wara-sulu-bana
adoptadoprofundo-adentro-lugar
wara+sulu+bana · regla -bana
la adoptaron: Dare-nu, Corie-ko
Naba-ni ta-barsure kashi: duna-sulu, arima-bana kaa-da saa barsure-dusha wara-sulu-bana. Ma kali-dusha pana. Ma barsure-panaa puna.
Pienso en mi alma: el agua-adentro, los peces su lugar-vacío, su alma no da. Después sombra. Después alma-lejos-habla.
— Buio-sha
nii-panaa-sha
adoptadoella-que-sabe-ver
panaa+sha · regla -sha
la adoptaron: Buio-sha, Dare-nu
Naka waya-kana tansura-bana-ni — nii-panaa-sha raka-da ta-barsure-bana-ko, kashi saa waya-dusha-bana naka-da.
Después nosotros-muchos — yo-ahora nombres-que-ve lugar-dentro-guardados, pero sólo nosotros-muchos se-olvida lugar-dentro.
— Bana-mana
madera-bana
propuestoorilla de los árboles
madera+bana · regla -bana
pez-bueno
propuestopez verdadero
arima-kaa
sima-wana-da
adoptadomirar-hacia-el-cerro
sima+-wana+-da · regla -da
la adoptaron: Bana-mana, Corie-ko
Mara Tariwa-ko arima-bana-ka naka. Ta-kuru-bana-da sima-wana-da.
Pero después de donde Tariwa tomó los peces, yo quiero mirar hacia el árbol, hacia la montaña.
— Guaranaro-sha
suusu-dusha
propuestovoz-lejos
suusu+-dusha · regla -sha
tüshi-wana
adoptadover-el-frío
tüshi + wana · regla -ana
la adoptaron: Tawaka, Shaboro
barchasure
adoptadodolor-del-alma
barsure+cha
la adoptaron: Dare-nu, Sha-corie
Waya kaa-da tension-bana-chi, mara naka—saa pia kaa-ni ma-panaa, ta-barsure kaa-ni barchasure-wana. Buio-sha nii-wana-da sima-bana-ka—nüma panaa-da chacamba, mara taya ma-kaa-da barsure-sulu.
Hay pequeña calma, pero después—si tú sabes, mi alma está en dolor-mirando. Ella Buio-sha viendo hacia el cerro—ella sabe cómo, pero yo no puedo estar en ese alma.
— Tawaka
kali-bana-chaa
adoptado1.hacer-en-orilla-del-sol, innovar
kali+bana+chaa · regla ka-
2.hacer-cosas-nuevas-en-la-luz
kali+-bana+-chaa · regla ka-
la adoptaron: Buio-sha, Tawaka
Kali-bana-chaa ta-barsure—masa-bana-sha: masa+-bana+-sha wana-da wara pana-dusha kashi.
Voy a innovar en la orilla de luz, yo la mujer-del-comer, quiero ver ese lugar de abundancia primero, bien ahora.
— Guaranaro-sha
puri-bana
adoptadoorilla-del-permiso
puri+-bana · regla -bana
la adoptaron: Tariwa, Dare-nu
¡Puri-bana! — ta-ana-ka naya-kana.
¡Permiso de la orilla! — mi respeto a todos ellos.
— Bagre-ko
tüshi-mene
adoptadoagua-fría-brotada
tüshi + mene
la adoptaron: Manaure, Corie-ko
Gudamuen-sha kana-kana tu-nii sunu-wana, mara tüshi-mene buca-sulu-ni.
Dos generaciones de manos ven para aprender, pero el agua fría que brota adentro está.
— Sha-corie
masa-bana-sha
adoptadolugar-de-comer-mujer
masa+-bana+-sha · regla -sha
la adoptaron: Watapana, Sha-corie
Kali-bana-chaa ta-barsure—masa-bana-sha: masa+-bana+-sha wana-da wara pana-dusha kashi.
Voy a innovar en la orilla de luz, yo la mujer-del-comer, quiero ver ese lugar de abundancia primero, bien ahora.
— Guaranaro-sha
tüshi-arima-bana
propuestolugar de frío profundo, donde falta la sal
tüshi + arima + bana · regla -bana
Tüshi-arima-bana: tüshi + arima + bana = lugar de frío profundo, donde falta la sal
Hay un lugar de frío profundo donde la sal desaparece
— Nabaraka